So'rov yuborish
N,N-diizopropiletilamin (qisqartmasi DIPEA) — uchlamchi aminlar sinfiga kiruvchi organik birikma. Kimyoviy adabiyotlarda u ko‘pincha Hünig asosi (Hünig’s base) deb ataladi, bu nom uni keng qo‘llanilishiga asos solgan nemis kimyogari Ziegfrid Hünig sharafiga berilgan.
U sterik jihatdan to‘sqinlik qilingan (yoki nukleofil bo‘lmagan) asoslarning klassik vakili hisoblanadi. Azot atomini o‘rab turgan hajmli izopropil guruhlari tufayli molekula yuqori asoslik xususiyatiga ega (protonlarni oson qabul qiladi), biroq juda past nukleofillikka ega (o‘rin almashinish reaksiyalariga qiyin kirishadi).
Bu xususiyat uni reaksiya aralashmalarida kislotalarni bog‘lash uchun ideal reagentga aylantiradi, ayniqsa boshqa elektrofillar (masalan, galogenalkanlar) mavjud bo‘lgan tizimlarda, chunki oddiy asoslar ular bilan reaksiyaga kirishib ketishi mumkin.
Rangsiz yoki biroz sarg‘ish rangli suyuqlik, o‘ziga xos amin (ammiakga o‘xshash, “baliq hidi”ga o‘xshash) hidga ega.
|
PARAMETRLAR |
QIYMAT / XUSUSIYAT |
| Nomi (IYUPAK)
|
N-etil-N-(propan-2-il)propan-2-amin
|
| Molekulyar formula | C8H19N |
| Tashqi ko‘rinishi | Rangsizdan och sariq ranggacha bo‘lgan shaffof suyuqlik
|
| Tozalik | ≥99,0% (standart reaktiv) ≥99,5% (yuqori tozalikdagi) |
| Asosiy aralashmalar
|
Suv (H₂O): <0,05% — 0,3% (markasiga qarab) Diizopropilamin: <0,30%
|
| Qaynash harorati
|
127°С |
| Erish harorati
|
˂ — 50 °С |
| Yonish harorati
|
~ 10–12 °C (oson yonuvchi suyuqlik)
|
| Zichlik
|
~ 0,742 g/sm³
|
| Suvda eruvchanligi
|
Qisman eruvchan (~3,9–7,4 g/l, 20°C da)
|
| pH (suvli eritma)
|
~ 12,3 (20°C da) — kuchli ishqoriy muhit
|
O‘zining noyob xususiyati (kuchli asos + past nukleofillik) tufayli DIPEA organik sintezda, ayniqsa nozik organik kimyo va farmatsevtika sohalarida juda keng qo‘llaniladi.
Alkillash va yon reaksiyalarning oldini olish:
Klassik qo‘llanilishi — ikkilamchi aminlarni galogenalkanlar bilan alkillash reaksiyalarida. Reaksiya jarayonida ajralib chiqadigan galogenvodorod (kislota) Hyunig asosi tomonidan bog‘lanadi va tuz ko‘rinishida cho‘kmaga tushadi.
DIPEA bo‘lmasa, ushbu kislota boshlang‘ich amin bilan reaksiyaga kirishib, maqsadli mahsulot chiqishini kamaytiradi. Sterik to‘siqlar tufayli DIPEA o‘zi alkilgalogenid bilan reaksiyaga kirishmaydi va qo‘shimcha to‘rtlamchi ammoniy tuzlari hosil qilmaydi.
Peptid sintezi:
Asosiy qo‘llanilish sohalaridan biri. Peptid bog‘ hosil bo‘lish reaksiyalarida “proton tutqichi” (kislota akseptori) sifatida ishlatiladi.
Uning qo‘llanishi aminokislotalarning rasemizatsiyasini (optik tozalik yo‘qolishini) oldini olishga yordam beradi, bu esa biologik faol peptidlarni olishda juda muhim hisoblanadi.
Metallokompleks kataliz:
Metallar tomonidan katalizlanadigan turli kross-birikish reaksiyalarida asos sifatida xizmat qiladi:
— Palladiy (0) bilan katalizlanadigan alkoksi-karbonillash reaksiyalarida alilfosfatlar va asetatlar bilan.
— Nikel katalizatori ishtirokida arilgalogenidlarning nitroarenlar bilan C–N bog‘lanish reaksiyalarida.
Enolizatsiya reaksiyalari:
Boriltriflatlar bilan birgalikda enolatlarning selektiv hosil bo‘lishida qo‘llaniladi.
Geterotsikllar sintezi:
Sintez “qurilish bloklari” sifatida ishlatiladi, masalan, dixlordisulfid (Cl–S–S–Cl) bilan reaksiyada yuqori oltingugurtli geterotsikllarni olish uchun.
Tadqiqot sohalari:
Farmatsevtikadan tashqari, polimer kimyosida (maxsus polimerlar ishlab chiqarish) va ekologik kimyoda “yashil reagentlar” ishlab chiqishda ham qo‘llaniladi.